Arbeid

Amsab-ISG bestudeert de opkomst en bloei van de arbeidersbeweging in België vanaf de 19e eeuw, zowel de vakbeweging als de politieke partijen, economische structuren en culturele groeperingen. Lees hier een aantal bijdragen over aspecten van arbeids- en arbeid(st)ersgeschiedenis.

Op 8 augustus 1956 kostte de mijnramp van Marcinelle het leven aan 262 mijnwerkers. Wat aanvankelijk als een menselijke fout werd beschouwd, bleek het gevolg van structureel onveilige arbeidsomstandigheden. De ramp legde niet alleen de harde realiteit van het mijnwerk bloot, maar betekende ook een keerpunt in de geschiedenis van de Italiaanse arbeidsmigratie naar België.

Vrouwen en kinderen wachten op nieuws aan het hek van de mijn na de ramp - Foto Roger Hespel

Zeventig jaar geleden vond de mijnramp van Marcinelle plaats. Op 8 augustus 1956, om 8u10, duwde een mijnwerker een volle kolenwagen in de liftkooi van de mijn van Bois du Cazier. Die volle kar moest normaal de lege kar die al in de kooi stond wegstoten naar de andere kant van de lift. Maar dat gebeurde niet. Door een defect aan de lift bleef de lege kar halverwege steken. Beide karren hingen nu half uit de kooi. Toen de liftkooi vervolgens werd opgehaald, bleven ze haken achter een balk. Die sneed twee telefoonleidingen, een olieleiding, een persluchtleiding en twee stroomkabels door. Een ongelukkige combinatie met dramatische gevolgen.

Meteen brak een allesverslindende brand uit. De vlammen verspreidden zich razendsnel door de ondergrond. Die ochtend waren 275 kompels afgedaald in de mijn. Slechts dertien van hen overleefden de ramp. Zeven mijnwerkers slaagden er als bij wonder zelf in de oppervlakte te bereiken, zes anderen werden in de namiddag gered. Daarna gingen reddingswerkers op zoek naar mogelijke overlevenden en de stoffelijke resten van de overleden kompels. Pas vijftien dagen later, op 23 augustus, bereikten ze het diepste punt (1.035 meter). Daar moesten ze vaststellen dat in totaal 262 mijnwerkers waren omgekomen door koolmonoxidevergiftiging.

Aanvankelijk werd de ramp toegeschreven aan een menselijke fout, maar al snel bleek dat de werkelijke oorzaak veel dieper lag. De mijnwerkers moesten werken in bijzonder onveilige omstandigheden en de veiligheidsvoorschriften waren nauwelijks uitgewerkt. In 1954 was een nieuwe schacht in gebruik genomen om de productie op te voeren. Daardoor werd het onderhoud van de oude koker verwaarloosd. Het ongeluk gebeurde op een diepte van 975 meter, waardoor de meeste kompels als ratten in de val zaten. Op 715 meter wisten drie Vlamingen zich nog te redden door zich onder een omgekeerd kolenkarretje te verstoppen en hun longen te beschermen met in urine gedrenkte zakdoeken. Zij en drie andere Vlamingen behoorden tot de dertien overlevenden.

Het grootste deel van de slachtoffers bestond uit Italianen. Liefst 136 Italianen kwamen om, naast 95 Belgen. De andere slachtoffers waren acht Polen, zes Grieken, vijf Duitsers, vijf Fransen, drie Hongaren, één Brit, één Rus, één Oekraïner en één Nederlander.

De vele Italiaanse slachtoffers waren geen toeval. Meteen na de Tweede Wereldoorlog was België op zoek naar arbeidskrachten om de steenkoolwinning weer op gang te brengen. Door de zware arbeidsomstandigheden wilden veel Belgische arbeiders niet langer in de mijnen werken. Daarom sloot de Belgische overheid, die de steenkoolindustrie als motor van de economische relance zag, in 1946 een 'Steenkoolakkoord' met Italië. Daarbij werden arbeidskrachten geruild tegen steenkool: 200 kilo steenkool per mijnwerker per dag.

Zo emigreerden ongeveer 50.000 Italiaanse werknemers naar België. Zij gingen aan de slag in mijnsites verspreid over het hele land: de Borinage, Luik, Het Centrum, Charleroi en Limburg.

België bleek voor velen echter niet het beloofde land. De Italiaanse gastarbeiders werden ondergebracht in kampen die de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden gebouwd voor Russische krijgsgevangenen. Ook de arbeidsomstandigheden en veiligheidsmaatregelen waren ondermaats. Er gebeurden veel ongevallen in de mijnen en regelmatig braken ziektes uit. Na de mijnramp van Bois du Cazier was voor de Italiaanse overheid de maat vol. Ze zegde het Steenkoolakkoord van 1946 op, waarna België zich richtte op Griekse, Spaanse, Marokkaanse en Turkse arbeiders om het tekort aan mijnwerkers op te vangen.

De ramp van Marcinelle had wel gevolgen voor de veiligheid in de Europese mijnbouw. De Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal voerde strengere veiligheidsmaatregelen in voor de mijnen in de lidstaten. Zo mochten olie-, zuurstof- en stroomleidingen voortaan bijvoorbeeld niet meer naast elkaar liggen.

In de uren en dagen na de ramp maakte fotograaf Roger Hespel aangrijpende reportages voor dagblad Vooruit. Die foto's worden vandaag bewaard in de collecties van Amsab-ISG.